Ekonomiaren historia

Industrializazioa da, zalantzarik gabe, Euskal Herriko historia garaikidean garrantzi gehien duen fenomenoetako bat. Ezinezkoa litzateke azkeneko 150 urteotan gertatu diren gizarte-aldaketak eta aldaketa kultural, demografiko eta politikoak ulertzea ekonomiaren berrikuntza kontuan izan gabe.
Gipuzkoako ezaugarri nagusia industri tradizioa izan da; tradizio hori, sektore desberdinetara zuzentzen ziren lan-unitate txiki ugarietan ikus daiteke; sektore desberdinak landu arren, metalurgiaren inguruko jarduerak ziren nagusi. Izan ere, burdina Euskal Herriko mendietan oso ugaria izan da eta horregatik gure lurraldean burdinolak oso goiz ezarri ziren.
Haatik, burdina, armak, lanabesak, erremintak, puntak eta iltzeak lantzen zituzten manufakturez gain, bestelakoak ere produzitu ziren: ezin ditugu ahaztu teileriak, zurrategiak, ontziola txikiak, alea ehotzeko errotak, papergintza eta ehungintzako errotak, etab. Gipuzkoak baldintza geoestrategiko ezin hobeak eta sare hidrografiko ona, ugaria eta erregularra zituen. Baliabide naturalak urriak baziren ere, probetxu ona ateratzen jakin zuten eta, horrekin batera, bertako jendeak lanerako zuen jarrera onak eta lanbidea ondo ezagutzeak, industriaurreko produkzio-formulen garapena bultzatu zuten eta artisau-produkzioaren sistema zaharrak industri teknika berriengatik ordezkatu zituzten; teknika berri horietan lurrinak, energiaren transmisio axialak eta elektrizitateak garrantzi itzela izan zuten.
Gipuzkoako industrializazioa bertako burgesiaren esku egon zen batez ere eta kapitala merkataritzatik edo zituzten aurrezkietatik zetorren; garai hartan sortutako berrikuntzetara egokitzen jakin izan zuten eta eremu berberean industri sektore desberdinetako lantegi ugari ezarri zuten. Hala ere, Gipuzkoako hazkundea bultzatu zuten sektoreak bi izan ziren nagusiki: papergintza eta metalurgia. Gipuzkoako industri prozesuaren ezaugarririk nabarmenenetako bat lurralde-barreiaketa izan da. Industria, ibar desberdinetan zabalduz joan da eta ingurune bakoitzak ezaugarri bereziak garatu ditu. Industri garapena Deba, Urola eta Oria ibaien haranetan hedatu zen, Hernani, Pasaia eta Irunek osatzen duten triangeluarekin batera.
Deba Garaiak metalurgi industrietan erabateko nagusitasuna izan zuen eta Arrasate eta Aretxabaleta izan ziren gunerik garrantzitsuenak; ehungintza izan da Bergarako langintza nagusia eta armagintzak, berriz, Eibarren eta Soraluzen izan zuen gunerik garrantzitsuena. Urola bailaran sektore desberdinak landu ziren: Legazpin eta Zumarragan metalaren eraldaketaren sektorea ezarri zen; Azkoitian, Azpeitian eta Zarautzen altzarigintza eta Zumaian eta Zestoan zementu naturalaren produkzioan aritu ziren, Urola bailararen erdi eta behean juteak izan zuen presentzia nabarmena ahaztu gabe. Oria ibaiaren ibilbidean jaio ziren paper-fabrikak eta Tolosaldeko eskualdeak langintza horren ia erabateko monopolioa izan duela esan daiteke.
Honela, bada, hemengo industriaren ezaugarri nagusienak industri espazioaren atomizazioa, sektore aniztasuna eta enpresa txikiak eta erdi-mailakoak izatea dira; izan ere, enpresa gehienak famili enpresak dira, kapitala lortzeko aukera gutxi baitzegoen.
1800 eta 1841. urteen artean Gipuzkoak jasan zuen merkataritzaren eta industriaren beherakadaren ondoren, Lehen Karlistaldiarekin Gipuzkoako ekonomiaren garapenean etapa berri bat hasi zen. Garai horretan eman ziren lehenengo urratsak industrializazio modernorantz eta, hein handian, 1841ean, barruko aduanak Frantziako mugetara eta itsas portuetara eraman zirelako gertatu zen, eta baita urte berean arantzel protekzionista eratu zelako ere. Ordura arteko industriaurreko jarduera tradizionalak behera egiten jarraitu zuen, azkenean erabat desagertu arte.
1864an Gipuzkoan 20 burdinola baino ez zeuden lanean; izan ere, Beasainen ezarri berri ziren labegaraiekin lehian aritzeko ahalmenik ez zutela garbi zegoen.
Burdinolen egoerak atzera egitea ezinezkoa zela begi-bistan zegoen, baina, hala ere, ez zeuden hain erraz etsitzeko prest eta XIX. mendea aurrera zihoala oraindik ere Alzolaras, Carquizano eta Olaberriako burdinoletan berrikuntza txikiak egin zituzten.
Burdinolek zuten irtenbide bakarra birmoldaketa zen eta kokagune ezin hobea zutenez, gogoratu ibai-ibilguen ondoan zeudela, ez zuten arazo handirik izan irtenbideak topatzeko orduan.
Tolosan, burdinola batzuk paper-fabrika bihurtu ziren eta beste batzuetan labegaraiak ezarri ziren, Amaroz burdinolan adibidez; Legazpin, Olazarra burdinolan, koiunturalki bada ere, Aitzkorriko meatzeetako beruna galdatu zen; beste batzuek, aldiz, produktu berri bat, kare hidraulikoa, produzitzeko behar zen makineria ekarri zuten, hala nola Zestoako Iraeta burdinolak, Aiako Alzolarasek, Orioko Sarikolak edo Hernaniko Fagollagak.
1841etik aurrera eta XIX. mende osoan Gipuzkoako industriaren oinarriak finkatu ziren eta Bigarren Karlistaldiaren ondoren (1876) bigarren etapa hasi zen; une horretan, Euskal Herri osoan berrikuntza tekniko eta finantzario sakona gertatu zen eta, ordurako, Gipuzkoak kontsumorako ondasun ugari produzitzeko gai zen industri ekonomia hasi berria zuen.
XX. mendearen hasieran, aurreko mendean ezarritako oinarrietaz baliaturik eta honetan hartutako ibilbidea jarraituz, Gipuzkoako garapena azkartu egin zen. 1906ko arantzelak eta Lehen Mundu-Gerran mantendutako neutraltasun-politikak bereizi zuten garai hura.
Papergintza-sektore indartsua zegoen eta sektore horrek Papelera Española sortu zenean berregituraketa sakona jasan zuen, baina metalurgi sektorea izan zen mende hasieratik garrantzi gehien hartu zuena.
Beranduago, 1929ko krisia, II. Errepublikaren ezegonkortasun politikoa, Gerra Zibila eta hasierako frankismoaren planteamendu autarkikoak edo isolamendua ez ziren ingurunerik egokienak izan estatuan industria garatzeko. Hala ere, atzeraldi honetan ez zen Euskal Herria izan ingurunerik kaltetuena. Dena dela, 40ko eta 50eko hamarkadetan, makina-erreminta produzitzen hasi ziren industri metalurgikoak agertu ziren Gipuzkoan, Estatuaren isolamenduaren erruz moztutako inportazioak ordezkatzeko.
60ko hamarkadako premia finantzarioak zirela-eta, gure lurraldean enpresa-era berezi bat hedatu zen: kooperatiba.
Beranduago, Euskal Herriko gainontzeko inguruetan bezalaxe, Gipuzkoan ere eragina izan zuen Estabilizazio Planak bultzatutako uhin hedakorrak eta 1973. urtera arte hazkuntza etengabea ezagutu zuen; une horretan heldu zen punturik gorenera, petrolioaren krisiak mendebaldeko jarduera ekonomiko guztia kolokan jarri zuen arte.
Legazpik, Urola ibaiaren jaiolekutik hurbil dagoen herri honek, goiko lerroetan gainetik ikusi ditugun Gipuzkoako industrializazioaren ezaugarri nagusiak irudikatzen ditu.
Baina herri honek industrializazio-eredu gipuzkoarra jarraitzen badu ere, lurralde osoan nagusi izan zen enpresa txiki eta erdi-mailakoaren aurrean, Legazpik, bere baitan, probintzia osoko enpresarik handienetako baten jaiotza eta garapena ezagutu du XX. mende osoan. Patricio Echeverría SA enpresa historikoa, Gipuzkoan langile gehien izan dituen enpresetako bat izan da, Urola Garaiko herri honen aurkezpen-txartelik bereziena bihurtu arte. Biak, enpresa eta herria, parez pare hazi ziren.
Enpresa horren eraginez, Legazpiko industria metalaren eraldaketaren sektorean murgildu zen eta inguru honetako sektore nagusi bihurtu zen. Beste jarduera batzuk ere garatu ziren, ordea, XIX. eta XX. mendeetan, aurrekoaren garrantzi-maila lortu ez bazuten ere: Kataberako meatzetik beruna eta zinka atera eta Udanako gainean landu ziren, zementua, papera, ehungintza, kartutxoak, zeramika, etab.
Zalantzarik gabe, Legazpi herriaren historiak burdingintzarekin harreman estua izan duela ukatzerik ez dago eta horren froga da Urola ibaiaren ibilbidean dagoen burdinola kopuru handia. Lehenago aipatu dugun bezala, sektore honek krisialdi larria izan zuen XVIII. mendeko azkeneko urteetan; baina, hala ere, zaila zen bat-batean mendeetako dinamika haustea, eta burdinolen agonia XIX. mende osoan luzatu zen.
1824 inguruan prozedura zuzena, katalan erakoa, erabiltzen zen oraindik ere burdina lantzeko lau burdinoletan: Olazarran, Bikuñaenean, Bengolean eta Olaberrian.
Hamarkada batzuk igaro ondoren, Industri Estatistikatik hartutako datuen arabera, goian aipatutako lau burdinolek martxan zirauten 1862. urtean oraindik eta burdina lantzen zuten, baina gainontzeko olak aldatuz joan ziren, bakoitza egokien zetorkion birmoldaketan murgilduz.
Bi urte beranduago, 1864an, Antonio Maria Aztiriak zuzentzen zuen burdinola baino ez zegoen martxan. Burdina gozoa produzitzen jarraitzen zuen; urak mugitutako 10 zaldi-potentziako indarra zuen eta urtean, batez beste, 800 kintal burdina produzitzen zituen.
Azkeneko burdinola horrek 1888. urtera arte iraun zuen, produzitzea zaila gertatzen bazitzaion ere. Baina Aztiriak ez zuen burdinola utzi, baizik eta lehenago gainontzeko olagizonek egin zuten bezalaxe, garai berrietara egokitu zen eta irina ehotzen hasi zen.
XIX. mendearen lehenengo hamarkadek burdinolen beherakada ezagutu zuten, baina ordurako industrializazioak bere lehenengo urratsak emanak zituen: zurrategiak, teileriak, ontzigintza, papergintza... Azken jarduera horrek gaur egun arte iraun du.
Garai horretakoa da, adibidez, Antonio Sasoner-en teileria; honek, ordea, 1837an bere teileria saldu behar izan zuen eta Isidro Urmenetari saldu zion 3.000 errealen truk, Errege-armadaren tropen anoak ordaindu ahal izateko.
Aipagarria da baita ere Fábrica Nueva o Cartuchería zeritzona, jadanik 1843ko zentsoan aipatua. Zaldumayor eta Masukariola artean zegoen kokatuta. Beste manufaktura batzuk ere bazeuden, ontziak egiteko lantegia, Urangarena, edo larrua ontzeko lantegiak edo zurrategiak, Inazio Aztiria eta Joan Bautista Unanuerenak, adibidez.
1864 inguruan, mende hasieran lantzen hasitako papergintza gero eta garrantzi gehiago hartzen joan zen eta Migel Inazio Etxeberriak Alejandro de Aldecoa, ordura arte Azpikoetxeako maizterra izandakoa, ordezkatu zuen. Kartoia, papera, eta zatar-papera produzitzen zuten. Zeregin horretarako behar zuten energia 7 zaldi-potentziako gurpil hidraulikoaren bidez lortzen zuten; energia horrek urteko 2.920 arroa ekoizten zituen.
Garai hartan, Olaberriako burdinolan ere produzitzen zuten papera, horretarako zuten 8 zaldi-potentziako gurpil hidraulikoa erabiliz. Jose Kruz Apaolazak eta bere kideek zuzentzen zuten produkzioa eta 3.650 arroa produzitzen zituzten urtean.
Urte horretan bertan, sistema modernoa zuten ehiza-eskopetentzako kartoizko kartutxoak egiten ziren. Bultzatzailea Candelario Iturbe Oyanguren izan zen, Elgeta herrian jaioa eta Zumarragan bizi zena; aurrerago ikusiko dugunez, Pedro Segurarekin batera elkartea sortu zuen, nahiz eta, gerora, bigarrenak bakarrik jarraituko zuen. Bestalde, 1864rako Aitzkorritik ateratzen ziren beruna eta kalamina Real Compañía Asturiana de Minas enpresak Avilésen (Asturias) eta Errenterian zituen lantegietara eramaten zituen, bertan lantzeko. Honela, bada, industri egitura berriak pixkanaka-pixkanaka ezartzen ari ziren Legazpin.
Bigarren Karlistaldia amaitu ondoren, prozesuak aurrera jarraitu zuen, baina aldaketa batzuk azaldu ziren. Honela, 1881eko Industri Kontribuzioan hauek azaltzen dira: mihiseak egiteko ehundegi bat, Jose Maria Goyak zuzendutakoa, Frantzisko Mayorak zuzendutako teileria, kartoia egiten zuten lantegiak, Migel Inazio Etxeberria eta Joan Kruz Apaolazarenak zirenak, Candelario Iturberen kartutxo-fabrika eta Jose Antonio Urmeneta, Manuel Calparsoro, Escolastica Zangitu, Markos Zabaleta eta Martin Antonio Agirreren laka-errotak.
Urte batzuk geroago, 1885. urtean, Joan Kruz Apaolazak kartoia egiteari utzi zion eta Olaberriako burdinolan zegoen errotaren zuzendaritzan aritu zen.
Hurrengo mendea iristear zegoela, 1899an, Real Compañía Asturiana de Minas enpresa hasi berria zen kalamina kaltzinatzen, bi kaltzinazio-labe eraiki ondoren.
Hala ere, Bigarren Karlistaldiak Gipuzkoako bizimodua erabat zatitu zuen arren, gatazkak iraun zuen urteetan ere industri jarduerek egoera berezi hartara egokitu behar izan zuten. Esate baterako, Olazarran beruna urtu zuten eta kartutxoen produkzioa ere bide horretatik iritsi zen. Kontsultatu dugun dokumentazio karlistak dionez, Legazpin bazen kartutxoak egiten zituen lantegi bat. Gehiago zehaztuz, 1875ean, karlistek lau zilindro jarri zituzten kartutxoak egiteko xafla moldatzeko eta, era berean, suberatzeko labe bat eta labeska bat eraiki zituzten, aipatutako xaflak egiteko erabiltzen zituzten metalezko barrak galdatzeko. Makineria mugitzeko urak eragindako sei zaldiko indarra nahikoa zela zehazten da bertan, eta eskuz ere mugi zitekeela makina bakoitza. Makineria hori eraikitzeko proiektua Pasaresi injinero erromatarrak egin zuen; Legazpiko kartutxo-fabrika ikustera ere etorri omen zen gainera. Bertako kontramaisua Jose Maria Muguruza izan zen, 1875eko otsailetik 1875eko ekainera bitartean. 1875eko ekainean Legazpiko fabrika itxi egin zen eta, ondoren, Tolosan berri bat ezarri zen.
Eskura izan dugun dokumentazio eta informazio guztiak Legazpin zegoen Fábrica de Cartuchos delakoa Olaberriako burdinolan zegoela pentsarazten digu: horren lekuko dira, alde batetik, Udalak ordaindu behar izan zituen burdinolan auzolanean egindako lanak eta gatazka amaitu bezain laster burdinolaren anteparan aurkitutako gerrarako tresnak eta, bestetik, 1995eko udan bertan izandako gazte-auzolandegian egindako garbitze eta egokitze-lanetan aurkitutako metalezko kartutxoen zorroak, pistoiak eta xafla-muxarrakinak. Horrek guztiak pentsarazten digu han kokatu zela, eta ez beste inon, manufaktura-jarduera hura.
Lehenago esan dugun bezala, ordea, Candelario Iturbe hasi zen kartutxogintzan Bigarren Karlistaldia hasi aurretik eta gerora ere jarraipena izan zuen langintza horrek. Lehendabizi Pedro Segurarekin elkartu zen; Segurak, XIX. mendearen bigarren zatian, punta-puntako enpresa-jarduera bat garatu zuen eta 1883tik aurrera berak bakarrik jarraitu zuen enpresarekin. Pedro Segura enpresarioa asmatzaile eta mekanikari gisa ezaguna zen lehenago ere eta Bigarren Karlistaldian esku-granadak asmatu zituen eta hauek Gipuzkoako Gorporazioentzat produzitzen zituzten.
Pérez Iscar-ek industri instalazio hau estatuko lehen kartutxo-fabrika izan zela adierazi du. Bere lanen arabera, lantegiak, mende hasieran, 800 m2 hartzen zituen eta indar eragilea 10 zaldiko turbina batek sortzen zuen.
Ehizarako kartutxoak, errebolberren eta sistema zentral eta anularreko eta defaucheux sistemako karabinen kapsulak egiteko tailerrak zituen. Mende hasieran, takoak egiteko tailerrak ere bazituen; tailer horiek sekzio desberdinak zituzten: batean kartoia egiten zuten paper-geruza batekin, beste batean trinkotu egiten zuten prentsa indartsuen bidez eta azkenekoan kartoizko plantxa takoetan zatitzen zuten. Egunean 80.000 tako ebakitzeko gai ziren makinak erabiltzen zituzten lan hori egiteko. Pirotekniarako tutuak eta tutuluak eta konfetiak botatzen zituzten kartutxoak egiteko sekzio bat ere bazegoen.
Hogei urtez lanean aritu ondoren, kartutxoak eta kapsulak egiteari utzi behar izan zion, Sociedad Arrendataria de Explosivos delakoak hala erabaki zuelako.
1888an, ordura arteko zeregina baztertu beharrean zegoela ikusirik, teileria mekaniko handi bat ezarri zuen. Horretarako, kartutxo-fabrikatik hurbil eta "Incheneatik" Telleriarte bitarteko bidearen ondoan bi labe eraiki zituen.
Bi motako indar eragilea behar zuen, hidraulikoa eta lurrinezkoa. Lehena, Urola ibaian 120 metroko jauzia zuen 30 zaldiko turbina batek sortzen zuen eta, bigarrena, D'Naeyer markako 40 zaldiko lurrinezko galdara batek.
Turbina, beranduago Patricio Etxeberriaren enpresaren disko-biltegia izango zen tokian zegoen eta Urtaza-errekatik tutu baten bidez hartutako uraren indarrak eragiten zuen.
XX. mendearen hasieran, Pedro Seguraren teileria mekanikoak 6.500 m2-ko azalera hartzen zuen eta bitan zatituta zegoen: batean teilak fabrikatzen zituzten eta bestea lehortegi moduan erabiltzen zuten.
Teileriatik 200 bat metrora harrobiak zeuden eta bertatik buztin aberatsa ateratzen zuten; decauville trenbideak elkartzen zituen teileria eta harrobiak eta bertatik eramaten zituzten lehenengo materiak hidratazio-deposituetara. Deposituetan buztina busti egiten zen eta errotetara eramateko prest geratzen zen. Eho ondoren "galleteras" deituriko zonara eramaten zen eta bertan adreilu-forma ematen zitzaion; forma desberdinak izaten zituzten, jartzen ziren moldeen araberakoak. Azkenik, prentsan zapaltzen ziren produktuei trinkotasun handiagoa emateko.
Teileriak bi motako lehortegiak zituen: naturalak eta artifizialak. Lehortu ondoren, adreiluak eta teilak mekanikoki eramaten zituzten labe jarraietara aire bidezko tranbietan eta materiala jaisteko makinetan. Egosi ondoren, etxeko biltegietara eramaten zen produktua.
Pedro Seguraren lantegian Marsella izeneko teilak, hutsarteak dituzten adreiluak, totxo prentsatuak, gangatilarako adreilu txikiak, hortz itxurako adreilua tximinietarako, baldosa karratuak, tutuak, aire zabalean ura eramateko tutu-erdiak, horma eta hesietarako gailurrak, etab. egiten ziren.
Pedro Segurak Segura e Idigoras enpresan ere akzioak izan zituen; Zumarragako enpresa horrek burdinazko xaflazko tutuak egiten zituen eta indar eragilea sortzeko ur-jauzien aprobetxamendua oso azkar hedatzen ari zen une egoki hura aprobetxatu zuen.
Enpresario honek, Pedro Segura jaunak, XIX. mendearen bukaeran, jadanik ekoizpen-sistema kapitalistan funtsezkoak izango diren jarrera ekonomikoak adieraziko dizkigu, beti ere, erreferentzi nagusitzat merkatua hartuz, bere jarduera guztiak haren inguruan egokitzeko.